Đau thắt lưng: vì sao hay tái phát và làm gì để lưng khỏe lại?

Cúi xuống nhặt đồ rồi “khựng” lại không đứng thẳng được. Ngồi máy tính cả buổi, đứng dậy thấy lưng cứng như tấm gỗ. Sáng ngủ dậy phải xoay người mấy lần mới ngồi lên được… Đau thắt lưng phổ biến tới mức nhiều người coi là “chuyện thường”. Nhưng chính vì coi thường mà cơn đau hay quay lại, mỗi lần một nặng hơn.

Đau thắt lưng từ đâu mà ra?

Vùng thắt lưng gánh gần như toàn bộ sức nặng nửa trên cơ thể, lại phải cúi, xoay, mang vác suốt ngày. Hơn 90% trường hợp là đau cơ học — do cơ, dây chằng, khớp nhỏ cột sống bị quá tải — chứ không phải bệnh nguy hiểm.

Những nguyên nhân hay gặp:

• Ngồi lâu, sai tư thế, ít vận động khiến cơ lưng và cơ bụng yếu dần
• Cúi gập, xoay người đột ngột, bê vật nặng bằng lưng thay vì bằng chân
• Thoái hóa cột sống, thoát vị đĩa đệm (hay gặp ở người trung niên, lao động nặng)
• Thừa cân, mang thai, đi giày cao gót thường xuyên
• Căng thẳng, thiếu ngủ — cơ thể gồng lên mà ta không để ý

Y học cổ truyền nhìn nhận thế nào?

Y học cổ truyền gọi đau thắt lưng là “yêu thống”. Sách xưa có câu: “Yêu vi thận chi phủ” — thắt lưng là “nhà” của thận. Vì vậy người lớn tuổi, người làm việc quá sức hay bị đau lưng mỏi gối kèm tiểu đêm, ù tai — thầy thuốc gọi là thận hư.

Ngoài ra, thầy thuốc còn phân biệt vài kiểu đau thường gặp:

• Hàn thấp: đau nặng, lạnh, gặp trời mưa ẩm hay nằm điều hòa thì nặng thêm, chườm ấm thấy dễ chịu
• Huyết ứ: đau như dao đâm, chỗ đau cố định, thường sau khi bê vác hoặc chấn thương
• Thận hư: đau âm ỉ, mỏi nhiều hơn đau, làm việc nặng thì tăng, nghỉ ngơi thì đỡ

Mỗi kiểu đau cần cách chữa khác nhau — đó là lý do cùng là “đau lưng” mà hai người có thể được kê bài thuốc, chọn huyệt khác nhau.

Chăm sóc lưng tại nhà: điều nên và không nên

Đừng nằm im một chỗ. Nghiên cứu cho thấy người đau lưng cấp mà vẫn đi lại nhẹ nhàng hồi phục nhanh hơn người nằm nghỉ hoàn toàn. Hãy nghỉ ngơi trong 1–2 ngày đầu nếu đau nhiều, sau đó vận động dần trong giới hạn chịu được.

1. Chườm ấm: túi chườm hoặc khăn ấm 15–20 phút, 2–3 lần mỗi ngày giúp cơ giãn ra (chườm lạnh nếu vừa bị chấn thương trong 48 giờ đầu)
2. Ôm gối: nằm ngửa, kéo hai gối về phía ngực, giữ 20 giây, thả ra. Lặp lại 5 lần
3. Mèo – bò: quỳ chống tay, lần lượt võng lưng xuống rồi cong lưng lên thật chậm, 10 lần
4. Cầu nhỏ: nằm ngửa co gối, nâng mông lên khỏi sàn, giữ 5 giây, hạ xuống. Lặp lại 10 lần
5. Bấm huyệt Ủy trung: điểm giữa nếp lằn sau khoeo chân. Day nhẹ 1–2 phút mỗi bên — huyệt kinh điển chữa đau lưng: “Yêu bối Ủy trung cầu” (bệnh ở lưng tìm huyệt Ủy trung)

Lưu ý: dừng ngay nếu động tác làm đau tăng hoặc đau lan xuống chân. Không tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc “bổ” không rõ nguồn gốc kéo dài — nhiều loại có thể gây hại dạ dày, gan, thận.

Bê vật nặng đúng cách

• Đứng sát vật, gập gối chứ không gập lưng, giữ lưng thẳng
• Dùng sức chân để đứng lên, ôm vật sát người
• Không vừa bê vừa xoay người — hãy xoay cả bàn chân

Khi nào cần đi khám ngay?

Hãy đến cơ sở y tế ngay nếu đau lưng kèm theo:

• Tê vùng mông, hậu môn, bộ phận sinh dục; bí tiểu hoặc tiểu, đại tiện không tự chủ
• Yếu chân, đi lại khó, bàn chân bị “rớt” khi bước
• Sốt, sụt cân không rõ lý do, từng mắc bệnh ung thư
• Đau sau ngã, tai nạn; đau nhiều về đêm, nằm nghỉ không đỡ
• Đau lần đầu sau 50 tuổi, hoặc kéo dài trên 4–6 tuần không đỡ

Bạn muốn biết cơn đau đang ảnh hưởng tới sinh hoạt nhiều hay ít? Làm thử bài tự đánh giá đau thắt lưng theo thang Roland-Morris — chỉ khoảng 3 phút, xem kết quả ngay. Tìm hiểu thang đo này đo gì.

Tại phòng khám, chúng tôi giúp bạn thế nào?

Bác sĩ sẽ hỏi bệnh, khám cột sống, kiểm tra cảm giác và sức cơ hai chân, xem phim X-quang hay MRI nếu có, để phân biệt đau cơ học với chèn ép thần kinh và xác định thể bệnh theo Y học cổ truyền. Sau đó kết hợp:

• Điện châm, châm cứu: giảm đau, giãn cơ, khai thông kinh lạc vùng lưng và chân
• Xoa bóp bấm huyệt, kéo giãn: giải phóng điểm co cứng, cải thiện tầm vận động
• Vật lý trị liệu: hồng ngoại, điện xung hỗ trợ giảm đau
• Thuốc thang: khu phong trừ thấp, hoạt huyết, bổ can thận tùy thể bệnh
• Hướng dẫn bài tập để tự duy trì tại nhà, hạn chế tái phát

Chúng tôi dùng thang Roland-Morris để đo mức ảnh hưởng trước và sau liệu trình, nhờ đó bạn thấy rõ mình đã tiến triển tới đâu, chứ không chỉ dựa vào cảm giác “hình như đỡ hơn”.

Lưng khỏe là kết quả của thói quen mỗi ngày: ngồi đúng, đứng dậy thường xuyên, tập đều. Điều trị giúp hết đau — nhưng giữ cho đau không quay lại là việc của cả bác sĩ và bạn.

Ảnh minh hoạ: Shixart1985 (CC BY 2.0). Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.