Hiểu đúng Y học cổ truyền: chuyện âm dương, khí huyết ...

Hồi nhỏ, hễ cảm sốt là bà nấu cho bát cháo hành tía tô, trùm chăn cho ra mồ hôi. Trời trở gió, ông lại than “xương cốt nhức quá, sắp mưa rồi”. Những điều tưởng như mẹo vặt ấy thật ra là Y học cổ truyền — nền y học được ông cha ta đúc kết qua hàng nghìn năm quan sát con người sống giữa trời đất.

Bài viết này không nhằm “thần thánh hóa” Đông y, cũng không để chê bai Tây y. Chúng tôi chỉ muốn kể lại, thật giản dị, Y học cổ truyền nhìn cơ thể bạn như thế nào — để bạn hiểu đúng và dùng đúng.

Cơ thể là một khu vườn, không phải cỗ máy rời rạc

Y học hiện đại giỏi “soi” từng bộ phận: tim, gan, phổi, đến từng tế bào. Y học cổ truyền lại nhìn cơ thể như một khu vườn: đất, nước, cây cối liên quan mật thiết với nhau, và cả khu vườn chịu ảnh hưởng của nắng mưa, gió rét bên ngoài.

Vì thế, khi bạn mất ngủ, thầy thuốc Đông y không chỉ hỏi về giấc ngủ mà còn hỏi chuyện ăn uống, đi ngoài, công việc, nỗi lo… Bởi một chỗ “trục trặc” thường kéo theo nhiều chỗ khác. Người xưa gọi đó là “chỉnh thể quan niệm” — xem con người là một thể thống nhất, và thống nhất với tự nhiên.

Âm dương: cái cân của sức khỏe

Ngày và đêm, nóng và lạnh, hoạt động và nghỉ ngơi — mọi thứ đều có hai mặt đối lập mà nương tựa nhau. Đó là âm dương. Cơ thể khỏe mạnh khi cái cân âm dương thăng bằng.

• Người thiên về hàn (lạnh): sợ lạnh, tay chân lạnh, hay đi ngoài phân lỏng, thích đồ ấm nóng
• Người thiên về nhiệt (nóng): hay nóng trong, miệng khô, táo bón, dễ nổi mụn nhọt, thích đồ mát

Cùng ăn một bát chè đỗ đen đá, người này thấy mát ruột, người kia lại đau bụng — chính vì cái cân của mỗi người lệch về một phía khác nhau.

Khí huyết: dòng sông nuôi cơ thể

Nếu cơ thể là khu vườn thì khí huyết là dòng nước tưới. Huyết là máu nuôi dưỡng; khí là năng lượng đẩy máu đi khắp nơi. Sách xưa có câu: “Khí là soái của huyết, huyết là mẹ của khí” — khí dẫn đường cho huyết, huyết nuôi dưỡng khí.

Khi dòng chảy ấy bị tắc ở đâu, chỗ đó đau. Ngồi máy tính cả ngày, khí huyết vùng cổ vai ứ lại — thế là mỏi gáy. Đó là lý do câu “thông bất thống, thống bất thông” (thông thì không đau, đau là do không thông) trở thành kim chỉ nam trong điều trị đau nhức.

Ngũ tạng — không chỉ là lá gan, quả thận

Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm nhất. Khi thầy thuốc Đông y nói “thận hư”, điều đó không có nghĩa là thận của bạn bị bệnh như trong xét nghiệm Tây y.

Trong Y học cổ truyền, mỗi tạng là một hệ chức năng:

• Thận: gốc của sức sống — liên quan xương khớp, tai, tóc, sinh lý, sự lão hóa
• Can (gan): điều hòa khí huyết, cảm xúc, gân cơ
• Tỳ (lá lách): tiêu hóa, hấp thu, nuôi dưỡng cơ bắp
• Phế (phổi): hô hấp, da lông, sức đề kháng
• Tâm (tim): tuần hoàn, tinh thần, giấc ngủ

Vì vậy, người già đau lưng mỏi gối, tóc bạc, tai ù, tiểu đêm — Đông y gọi là thận hư — trong khi xét nghiệm chức năng thận có thể hoàn toàn bình thường. Hai nền y học dùng hai “ngôn ngữ” khác nhau để mô tả cùng một con người.

Bệnh từ đâu mà đến?

Người xưa chia nguyên nhân gây bệnh thành ba nhóm, đến nay đọc vẫn thấy rất “thời sự”:

1. Ngoại nhân — từ bên ngoài: gió, lạnh, nắng nóng, ẩm, khô, hỏa (“lục dâm”). Nằm điều hòa thổi thẳng vào gáy rồi bị vẹo cổ chính là “phong hàn” xâm nhập.
2. Nội nhân — từ cảm xúc: giận quá hại can, lo nghĩ quá hại tỳ, buồn quá hại phế, sợ quá hại thận, mừng quá hại tâm. Ai từng lo âu đến mất ăn mất ngủ sẽ thấy điều này đúng thế nào.
3. Bất nội ngoại nhân — từ lối sống: ăn uống thất thường, làm việc quá sức, thiếu ngủ, chấn thương.

Đọc kỹ sẽ thấy: phần lớn nguyên nhân gây bệnh nằm trong thói quen hằng ngày của chính chúng ta. Đó cũng là tin tốt — vì thói quen thì có thể thay đổi.

Thầy thuốc “đọc” cơ thể bạn bằng cách nào?

Y học cổ truyền khám bệnh bằng tứ chẩn — bốn cách thu thập thông tin:

• Vọng (nhìn): sắc mặt, dáng đi, đặc biệt là lưỡi — màu lưỡi, rêu lưỡi phản ánh tình trạng hàn nhiệt, hư thực bên trong
• Văn (nghe, ngửi): giọng nói, hơi thở, tiếng ho
• Vấn (hỏi): ăn ngủ, đại tiện, mồ hôi, cảm giác nóng lạnh, tiền sử bệnh
• Thiết (sờ, bắt mạch): mạch nhanh hay chậm, mạnh hay yếu, nông hay sâu; sờ nắn vùng đau

Bởi vậy, đừng ngạc nhiên khi bác sĩ bảo bạn “thè lưỡi ra” hay hỏi những câu tưởng như chẳng liên quan đến bệnh!

Hướng đi của BS Trần Bình: YHCT chuẩn mực, kết hợp bằng chứng hiện đại

Tứ chẩn là tinh hoa, nhưng không phải là tất cả. Có những bệnh mà chỉ nhìn, hỏi, bắt mạch thì không thể thấy được: một khối thoát vị chèn rễ thần kinh, một vết nứt xương, một chỉ số đường huyết hay men gan tăng cao.

Vì thế, BS Trần Bình luôn theo đuổi một nguyên tắc nhất quán:

• Chẩn đoán dựa trên bằng chứng: kết hợp tứ chẩn với kết quả xét nghiệm máu, phim X-quang, MRI, siêu âm… khi cần thiết
• Điều trị theo YHCT chuẩn mực: phương pháp, bài thuốc có cơ sở trong y văn và thực hành lâm sàng — không “bí truyền”, không “thần dược”
• Theo dõi bằng số liệu: đánh giá lại mức độ đau, tầm vận động, kết quả cận lâm sàng sau mỗi liệu trình để điều chỉnh
• Biết giới hạn của mình: trường hợp cần can thiệp ngoại khoa hay điều trị chuyên sâu, bác sĩ sẽ tư vấn chuyển tuyến kịp thời

Trên mạng xã hội hiện nay tràn lan những lời hứa “khỏi hẳn sau 7 ngày”, “bài thuốc gia truyền chữa bách bệnh”, “không cần mổ, không cần thuốc Tây”. Chúng tôi chọn con đường ngược lại: nói đúng sự thật về bệnh của bạn, và chỉ hứa những gì y học thực sự làm được.

“Cùng một bệnh, mỗi người một cách chữa”

Hai người cùng đến khám vì đau lưng:

• Anh A, 35 tuổi: đau sau khi dầm mưa, lưng nặng nề, gặp lạnh đau tăng → thể phong hàn thấp. Chữa bằng cách làm ấm, trừ phong thấp: ôn châm, xoa bóp, bài thuốc ôn kinh.
• Bà B, 68 tuổi: đau âm ỉ lâu năm, mỏi gối, tiểu đêm, ù tai → thể can thận hư. Chữa bằng cách bồi bổ can thận, mạnh gân xương, kết hợp tập luyện nhẹ nhàng.

Cùng tên bệnh, nhưng gốc rễ khác nhau thì cách chữa phải khác nhau. Người xưa gọi là “đồng bệnh dị trị”. Đây cũng là lý do bạn không nên dùng lại đơn thuốc của người khác, dù họ “bị y hệt mình”.

Những “vũ khí” của Y học cổ truyền

• Châm cứu: khai thông kinh lạc, giảm đau nhanh
• Cứu ngải: dùng hơi ấm của ngải cứu sưởi vào huyệt, rất hợp chứng đau do lạnh
• Xoa bóp bấm huyệt: làm mềm cơ, thông khí huyết bằng đôi bàn tay
• Thuốc thang: điều chỉnh từ bên trong, chữa tận gốc
• Dưỡng sinh: thở, tập luyện, ăn uống, nghỉ ngơi đúng cách — “thuốc” rẻ nhất mà hiệu quả nhất

“Nam dược trị Nam nhân”

Từ thế kỷ 14, danh y Tuệ Tĩnh đã đề ra chủ trương “Nam dược trị Nam nhân” — dùng cây thuốc nước Nam chữa bệnh cho người nước Nam, vì con người sống ở vùng đất nào thì hợp với cây cỏ vùng đất ấy. Đến thế kỷ 18, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác để lại bộ “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” đồ sộ cùng những lời dạy về y đức mà người thầy thuốc hôm nay vẫn khắc ghi: thương người bệnh như thương người nhà, không vì lợi mà làm trái lương tâm.

Hiểu đúng để dùng đúng

“Thuốc Nam, thuốc Bắc lành, uống bao nhiêu cũng được”

Sai. Thuốc nào cũng có tính vị riêng; có những vị độc nếu không được bào chế và dùng đúng liều. Tự bốc thuốc theo lời mách, hoặc mua “cao gia truyền” không rõ nguồn gốc, có thể gây hại gan, thận.

“Đông y chậm lắm”

Không hẳn. Châm cứu, xoa bóp có thể giảm đau rõ ngay từ những buổi đầu. Chỉ những bệnh mạn tính — vốn hình thành qua nhiều năm — mới cần thời gian, vì mục tiêu là chữa tận gốc, hạn chế tái phát.

“Uống thuốc Đông y rồi thì bỏ thuốc Tây”

Rất nguy hiểm. Tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc huyết áp, tiểu đường, tim mạch. Hãy mang theo đơn thuốc đang dùng để bác sĩ cân nhắc phối hợp an toàn.

“Thận hư là yếu sinh lý”

Chưa đúng. Yếu sinh lý chỉ là một biểu hiện có thể gặp. Thận hư theo Đông y rộng hơn nhiều: đau lưng mỏi gối, ù tai, tóc bạc sớm, hay quên, tiểu đêm…

Dưỡng sinh — chữa bệnh khi bệnh chưa đến

Sách xưa viết: “Thượng y trị vị bệnh” — thầy thuốc giỏi nhất là người giúp ta không bị bệnh. Vài lời khuyên giản dị mà ai cũng làm được:

• Ngủ trước 23 giờ — theo Đông y đây là lúc khí huyết cần được nghỉ ngơi, phục hồi
• Ăn chín, uống ấm; hạn chế đồ sống lạnh, nhất là người tỳ vị yếu
• Ăn theo mùa: hè ăn thanh mát, đông ăn ấm nóng
• Giữ ấm cổ gáy, bụng và bàn chân khi trời lạnh
• Vận động nhẹ nhàng mỗi ngày: đi bộ, dưỡng sinh, thái cực quyền
• Giữ tâm an: bớt giận, bớt lo — vì cảm xúc cũng là một nguyên nhân gây bệnh

Y học cổ truyền không phải phép màu. Nó là sự thấu hiểu cơ thể được tích lũy qua bao thế hệ. Khi được áp dụng chuẩn mực, trung thực và song hành cùng y học hiện đại, đó là người bạn đáng tin cho sức khỏe của bạn và gia đình.

Ảnh: “Cứu ngải” — Lý Đường, tranh lụa thời Tống (phạm vi công cộng); cửa hàng thuốc Nam — Bùi Thụy Đào Nguyên (CC BY-SA 3.0). Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.